احتمالاً برایتان پیش آمده که هنگام خرید، با عباراتی مثل SPF و PA روی جعبه روبرو شوید. در این مقاله می‌خواهیم به زبانی ساده و علمی، تفاوت SPF و PA را بررسی کنیم و ببینیم این اعداد و پلاس‌ها دقیقاً چه محافظتی برای پوست شما فراهم می‌کنند. این رتبه‌بندی‌ها زبانِ مشترک بین فرمولاتورها، متخصصان پوست و مصرف‌کنندگان هستند، اما متأسفانه در دنیای بازاریابی، گاهی مفاهیم علمی آن‌ها به‌شدت ساده‌انگاری یا حتی تحریف می‌شود. در این مطلب، می‌خواهیم پرده از اسرار این اعداد و پلاس‌ها برداریم و ببینیم علم درماتولوژی درباره هر کدام چه می‌گوید.

چرا به سیستم‌های رتبه‌بندی متفاوت (SPF و PA) نیاز داریم؟

برای اینکه بفهمیم چرا یک عدد (SPF) برای محافظت از پوست کافی نیست، باید به سراغ «دشمن» برویم. پرتوهای فرابنفش خورشید (UV) که به سطح زمین می‌رسند، یک طیف واحد نیستند؛ آن‌ها بر اساس طول موج به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند که هر کدام رفتار متفاوتی با بافت پوست ما دارند: پرتوهای UVB و UVA.

مروری بر تفاوت بیولوژیکی پرتوهای UVA و UVB

پرتوهای فرابنفش خورشید بر اساس طول موج به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند: UVC (بازه ۱۰۰ تا ۲۸۰ نانومتر)، UVB (بازه ۲۸۰ تا ۳۲۰ نانومتر) و UVA (بازه ۳۲۰ تا ۴۰۰ نانومتر). در این میان، پرتوهای UVC انرژی فوق‌العاده بالایی دارند اما به لطف لایه اوزون و جو زمین، به‌طور کامل جذب شده و به سطح زمین نمی‌رسند. به همین دلیل، سیستم‌های رتبه‌بندی و فرمولاسیون محصولات ضدآفتاب فقط روی دو پرتو رسیده‌به‌زمین، یعنی UVB (عامل اصلی آفتاب‌سوختگی) و UVA (عامل اصلی پیری زودرس پوست)، تمرکز دارند.

پرتوهای UVB (با طول موج ۲۸۰ تا ۳۱۵ نانومتر)، همان‌هایی هستند که مسئول اصلی آفتاب‌سوختگی (Sunburn) و قرمزی فوری پوست‌اند. انرژی این پرتوها بالاست و مستقیماً به لایه‌های سطحی اپیدرم (Epidermis) آسیب می‌زنند. از طرف دیگر، پرتوهای UVA (با طول موج ۳۱۵ تا ۴۰۰ نانومتر) «قاتل خاموش» نامیده می‌شوند. این پرتوها انرژی کمتری دارند، بنابراین پوست را سریعاً قرمز نمی‌کنند؛ اما چون طول موج بلندتری دارند، تا عمق درم (Dermis) نفوذ کرده و با تولید رادیکال‌های آزاد، باعث تخریب کلاژن و الاستین می‌شوند.

اینجاست که ضرورت سیستم‌های رتبه‌بندی مشخص می‌شود: سیستم SPF اساساً برای اندازه‌گیری توانایی محصول در برابر UVB طراحی شده است. اما چون UVA آسیب‌های متفاوتی (مثل پیری زودرس یا Photoaging) ایجاد می‌کند، نمی‌توان همان معیار SPF را برای آن به کار برد. به همین دلیل، سیستم‌های مکمل مانند PA و PPD متولد شدند تا به ما بگویند ضدآفتاب در برابر این پرتوهای عمق‌نفوذ، چه عملکردی دارد.

تفاوت SPF و PA: چرا به هر دو نیاز داریم؟

وقتی کلمه SPF (مخفف Sun Protection Factor) را روی یک محصول می‌بینید، احتمالاً اولین چیزی که به ذهنتان می‌رسد این است: «این عدد نشان می‌دهد ضدآفتاب چقدر قوی است». اما اجازه بدهید یک اصلاح کوچک اما حیاتی انجام دهیم؛ SPF در واقع معیاری برای قدرت محصول نیست، بلکه معیاری برای «زمان‌سنجی» محافظت در برابر پرتوهای UVB است. یعنی SPF فقط به ما می‌گوید این کرم چقدر می‌تواند جلوی قرمزی و سوختگی ناشی از UVB را بگیرد.

تعریف استاندارد علمی MED (دوز حداقل اریتم)

برای اینکه بفهمیم SPF چطور محاسبه می‌شود، باید با یک اصطلاح تخصصی آشنا شویم: MED یا «دوز حداقل اریتم» (Minimal Erythema Dose). اریتم همان قرمزی پوست بر اثر آفتاب‌سوختگی است. MED در واقع «بودجه» یا «ظرفیت» پوست شماست؛ یعنی پوستتان چقدر می‌تواند قبل از اینکه قرمز شود، آفتاب بخورد.

حالا فرمول SPF ساده است: این عدد به ما می‌گوید که با استفاده از این ضدآفتاب، پوست شما می‌تواند چند برابر بیشتر از حالت عادی، پرتوهای UVB را بدون سوختن تحمل کند. مثلاً اگر بدون ضدآفتاب، پوست شما بعد از ۱۰ دقیقه قرار گرفتن در آفتاب شروع به قرمز شدن می‌کند، یک ضدآفتاب با SPF 30 به شما این «اعتبار» را می‌دهد که ۳۰ برابر بیشتر (یعنی ۳۰۰ دقیقه) در برابر همان شدت تابش، آستانه سوختگی را عقب بیندازید. البته این یک تئوری آزمایشگاهی است و در دنیای واقعی، تعریق و اصطکاک این زمان را بسیار کمتر می‌کنند.

محدودیت‌های SPF در سنجش پیری پوست (Photoaging)

نکته‌ای که بسیاری از مصرف‌کنندگان نادیده می‌گیرند این است که SPF، محافظت در برابر اشعه UVA را نادیده می‌گیرد. تصور کنید ضدآفتاب شما مانند یک نگهبان دمِ در است که فقط یک لیست خاص در دست دارد؛ این نگهبان فقط ورودی‌های UVB را چک می‌کند و اجازه می‌دهد پرتوهای UVA بدون هیچ مزاحمتی وارد عمق پوست شوند.

به همین دلیل است که حتی اگر ضدآفتابی با SPF 50 بزنید، اگر محصول برچسب محافظت از UVA (که بعداً به آن می‌پردازیم) نداشته باشد، پوست شما همچنان در معرض آسیب‌های عمقی UVA قرار دارد. این یعنی بدون محافظتِ مکمل، ممکن است آفتاب‌سوخته نشوید (به لطف SPF بالا)، اما همچنان روند پیری پوست (Photoaging) و ایجاد لک‌های عمقی به خاطر UVA در حال انجام است. در واقع، SPF بالا تنها بخشی از ماجراست و به تنهایی تضمین‌کننده «محافظت کامل» نیست.

علم پشت پرده SPF؛ آیا اعداد بالاتر همیشه بهتر عمل می‌کنند؟

احتمالاً برایتان پیش آمده که در قفسه فروشگاه بین انتخاب یک ضدآفتاب SPF 50 و SPF 100 مردد مانده باشید و با خودتان فکر کرده‌اید: «قطعاً SPF 100 دو برابر قوی‌تر است، پس حتماً بهتر از پوست من محافظت می‌کند.» اما حقیقت علمی ماجرا با آنچه اعداد به ما نشان می‌دهند، متفاوت است. برخلاف تصور عموم، رابطه بین عدد SPF و میزان محافظت از پوست، یک رابطه «خطی» (مثل ۲+۲=۴) نیست، بلکه یک رابطه «غیرخطی» است که به‌سرعت به نقطه اشباع می‌رسد.

بررسی منحنی غیرخطی فیلتراسیون فوتون‌ها

برای درک بهتر، تصور کنید ضدآفتاب مانند یک «غربال» عمل می‌کند که قرار است جلوی پرتوهای UVB را بگیرد. هرچه منافذ این غربال ریزتر باشد، پرتوهای کمتری عبور می‌کنند. اما وقتی به سطح خاصی از محافظت می‌رسید، بهبودِ بیشترِ آن غربال، تغییر ملموسی در نتیجه نهایی ایجاد نمی‌کند. اعداد زیر، درصد پرتوهای UVB مسدود شده توسط فیلترهای استاندارد را نشان می‌دهند:

• SPF 15: حدود ۹۳.۳٪ از پرتوهای UVB را مسدود می‌کند.
• SPF 30: حدود ۹۶.۷٪ از پرتوهای UVB را مسدود می‌کند.
• SPF 50: حدود ۹۸٪ از پرتوهای UVB را مسدود می‌کند.

همان‌طور که می‌بینید، پرش از SPF 15 به SPF 30 محافظت شما را حدود ۳ درصد افزایش می‌دهد، اما وقتی از SPF 30 به SPF 50 می‌روید، این افزایشِ محافظت به مراتب کمتر می‌شود. تفاوت بین SPF 50 و SPF 100 حتی از این هم ناچیزتر است (حدود ۹۹٪ در مقابل ۹۸٪).

بنابراین، چرا ضدآفتاب‌های SPF 100 تولید می‌شوند؟ این محصولات بیشتر برای افرادی طراحی شده‌اند که به دلایل پزشکی (مانند بیماری‌های حساس به نور یا سابقه سرطان پوست) نیاز دارند از حداکثرِ حدِ ممکن محافظت بهره‌مند شوند، یا برای مواقعی که فرد ضدآفتاب را با لایه نازکی روی پوست می‌مالد. در واقع، SPF بالا به عنوان «پشتیبان» عمل می‌کند تا اگر بخشی از صورت را جا انداختید یا لایه نازکی زدید، همچنان محافظت قابل قبولی داشته باشید. اما برای یک فرد عادی، SPF 50 «نقطه طلایی» است؛ هم محافظت بسیار بالایی دارد و هم از نظر فرمولاسیون، سنگینی و چسبندگی کمتری نسبت به SPFهای 100 دارد.

رتبه‌بندی PA در ضدآفتاب‌ها؛ زبانِ محافظت در برابر UVA

اگر تا اینجا متوجه شده‌اید که SPF فقط محافظ UVB است، احتمالاً این سؤال برایتان پیش آمده: «پس چطور بفهمم ضدآفتابم در برابر UVA که عامل پیری پوست است، چقدر قوی است؟» پاسخ این سؤال در سیستم PA نهفته است. این سیستم در واقع یکی از رایج‌ترین استانداردهای اندازه‌گیری در آسیا (به‌ویژه ژاپن) است که حالا در بسیاری از کشورهای دیگر هم به عنوان یک زبان مشترک برای نشان دادن قدرت محافظت در برابر UVA استفاده می‌شود.

خاستگاه سیستم PA و متدولوژی تست آن

سیستم PA مخفف عبارت “Protection Grade of UVA” است. برخلاف SPF که آفتاب‌سوختگی را اندازه می‌گیرد، سیستم PA بر پایه متدی علمی به نام PPD (یا همان تیرگی مداوم رنگدانه – Persistent Pigment Darkening) استوار است.

در آزمایشگاه، محققان پوستِ داوطلبان را در معرض دوز مشخصی از پرتو UVA قرار می‌دهند و زمان لازم برای تیره شدن پوست (برنزه شدن اولیه) را اندازه می‌گیرند. سپس همین آزمایش را روی پوستی انجام می‌دهند که با لایه‌ای از ضدآفتاب پوشانده شده است. هرچقدر ضدآفتاب بتواند زمانِ «تیره شدن» پوست را نسبت به حالت بدون ضدآفتاب بیشتر به تأخیر بیندازد، یعنی قدرت محافظت آن در برابر UVA بالاتر است.

تفاوت عملکردی PA+ تا PA++++

ضدآفتاب‌ها بر اساس نتیجه تست PPD، به دسته‌های مختلف PA تقسیم می‌شوند:

• PA+: محافظت متوسط در برابر UVA (معادل PPD بین ۲ تا ۴)
• PA++: محافظت خوب در برابر UVA (معادل PPD بین ۴ تا ۸)
• PA+++: محافظت قوی در برابر UVA (معادل PPD بین ۸ تا ۱۶)
• PA++++: محافظت بسیار قوی در برابر UVA (معادل PPD بالای ۱۶)

بنابراین وقتی روی محصولی ۴ پلاس (++++PA) می‌بینید، یعنی محصول برای جلوگیری از پیری زودرس پوست و لک‌های ناشی از UVA، در بالاترین سطح استاندارد قرار دارد.

فاکتور PPD چیست و چگونه در آزمایشگاه‌ها اندازه‌گیری می‌شود؟

شاید برایتان این سؤال پیش آمده باشد که وقتی حرف از پیری زودرس و چین‌وچروک پوست (Photoaging) در اثر پرتوهای UVA است، چرا آزمایشگاه‌ها به‌جای سنجش چین‌وچروک، روی «تیرگی و برنزه شدن» پوست تمرکز می‌کنند؟

پاسخ در زمان‌بندیِ آسیب نهفته است. چین‌وچروک و تخریب کلاژن، پدیده‌هایی هستند که ماه‌ها و سال‌ها بعد ظاهر می‌شوند؛ عملاً نمی‌توان داوطلب آزمایشگاهی را سال‌ها در معرض آفتاب نگه داشت تا ببینند کدام ضدآفتاب چروک را کمتر می‌کند. بنابراین به‌جای این پارامتر غیرقابل‌اندازه‌گیری، از تیرگی فوری پوست به عنوان معیار جایگزین استفاده می‌کنند؛ چون تیرگیِ ناشی از ملانین یک واکنش سریع (ظرف چند ساعت) به پرتوهای UVA است و در آزمایشگاه به‌راحتی کمی‌سازی می‌شود. نکته مهم این است که مطالعات درماتولوژی نشان داده‌اند گرفتنِ جلوی تیرگی پوست همیشه نشانه این است که رادیکال‌های آزاد و آسیب‌های عمقی (همان عوامل پیری) هم مسدود شده‌اند؛ یعنی هرچه ضدآفتاب قوی‌تر مانع از برنزه شدن شود، روند پیری پوست هم کندتر خواهد شد.

از تست‌های انسانی (In-Vivo) تا اسپکتروفوتومترهای مدرن (In-Vitro)

شاید بپرسید وقتی در آزمایشگاه‌های همکار و پیشرفته، دیگر تست‌های انسانیِ زمان‌بر و دشوار انجام نمی‌شود، پس چطور این اعداد و پلاس‌ها روی محصول درج می‌شوند؟

امروزه با پیشرفت تکنولوژی و قوانین سخت‌گیرانه اخلاقی، بخش بزرگی از تست‌های UVA بر اساس روش‌های In-Vitro (آزمایشگاهی) انجام می‌شود. در این روش، کرم ضدآفتاب با ضخامت دقیق روی یک پلیتِ پلاستیکیِ مخصوص (که بافت میکروسکوپی آن شبیه ناهمواری‌های پوست انسان است) مالیده می‌شود. سپس دستگاهی به نام اسپکتروفوتومتر پرتوهای UVA را به این پلیت می‌تاباند. دستگاه با دقت بالا اندازه می‌گیرد که چه مقدار از پرتوها از سد کرم عبور کرده‌اند. بر اساس این داده‌های نوری و محاسبات ریاضی دقیق، مقدار فاکتور PPD و در نتیجه تعداد پلاس‌های PA روی بسته‌بندی مشخص می‌شود. این یعنی اعداد روی جعبه ضدآفتاب شما، حاصل محاسبات دقیق نوری در آزمایشگاه هستند، نه حدسیات بازاریابی! (رجوع به استاندارد ISO 24443 )

استانداردهای جهانی در سنجش فاکتورهای ضدآفتاب

تا اینجا با SPF، PA و PPD آشنا شدید؛ اما اگر محصولی از آمریکا یا اروپا به دستتان برسد، ممکن است هیچ علامتی از «PA» روی آن نبینید و به‌جایش کلماتی مثل «Broad Spectrum» یا یک «علامت دایره‌ شکل UVA» درج شده باشد. چرا این تفاوت‌ها وجود دارد؟

پاسخ این است که قوانین بهداشتی در مناطق مختلف دنیا متفاوت است و هر کشور استاندارد برچسب‌گذاری خودش را دارد:

• ایالات متحده (FDA / سازمان غذا و داروی آمریکا): FDA از سیستم آسیاییِ PA استفاده نمی‌کند. در آمریکا، اگر ضدآفتابی بتواند علاوه بر UVB، پرتوهای عمقی UVA (تا طول موج ۳۷۰ نانومتر) را هم به اندازه کافی مسدود کند، اجازه دارد عبارت «Broad Spectrum» (طیف گسترده) را روی بسته بنویسد. اگر این عبارت روی ضدآفتاب آمریکایی نباشد، یعنی محافظت UVA آن کافی نیست. روش سنجش FDA کمی است اما به‌جای درجه‌بندی، یک شرط عبور دارد: آزمونی به نام طول موج بحرانی (Critical Wavelength) که بررسی می‌کند ۹۰ درصد جذب پرتو ماوراءبنفش تا طول موج ۳۷۰ نانومتر ادامه داشته باشد یا نه. اگر محصول این حد نصاب را رد کند برچسب Broad Spectrum می‌گیرد؛ اما چون این آزمون درجه‌بندی ندارد، از روی برچسب دو ضدآفتاب آمریکایی نمی‌توان فهمید کدام‌یک در برابر UVA قوی‌تر است.
• اتحادیه اروپا (EU): مقررات اروپا شرط بسیار مشخصی دارد: محافظت UVA محصول باید حداقل یک‌سوم SPF آن باشد. برای مثال، اگر یک کرم ضدآفتاب European SPF 30 داشته باشد، فاکتور محافظت UVA (یا همان PPD) آن باید حداقل ۱۰ باشد (3÷30=10). اگر محصولی این شرط عددی را پاس کند، مجاز است لوگوی UVA داخل یک دایره را روی بسته‌بندی چاپ کند.
• آسیا (به‌ویژه ژاپن و کره): همان‌طور که گفتیم، دقیق‌ترین سیستم تفکیک UVA را با درجه‌بندی PA+ تا PA++++ اجرا می‌کنند که مستقیماً بر اساس فاکتور PPD محاسبه می‌شود.

پس اگر روی یک ضدآفتاب اروپایی علامت PA ندیدید اما لوگوی «UVA داخل دایره» را مشاهده کردید، یا روی محصول آمریکایی عبارت «Broad Spectrum» را دیدید، نگران نباشید؛ این محصولات هم از پوست شما در برابر پیری و پرتوهای UVA محافظت می‌کنند، فقط با زبان قانونیِ کشور خودشان سخن می‌گویند!